Samenvatting

• Beschrijving klachten: Lymfoedeem betekent dat lymfevocht minder goed wordt afgevoerd. Rond de elleboog en onderarm kan dit zorgen voor zwelling, spanning, een zwaar gevoel en beperkingen bij buigen, strekken, draaien of grijpen.
• Ontstaanswijze: Lymfoedeem kan aangeboren zijn of ontstaan na bijvoorbeeld een operatie, bestraling, infectie, trauma, kankerbehandeling of beschadiging van lymfevaten of lymfeklieren.
• Symptomen: Klachten kunnen bestaan uit zwelling van elleboog, onderarm, pols of hand, huidspanning, zwaar gevoel, pijn, stijfheid, vermoeidheid en een grotere gevoeligheid voor wondjes of infecties.
• Diagnose: De diagnose wordt gesteld op basis van het klachtenverhaal, lichamelijk onderzoek en soms aanvullend onderzoek naar de lymfeafvoer of bloedvaten.
• (Zelf)behandeling en herstel: Behandeling bestaat vaak uit oedeemtherapie, compressie, huidzorg, bewegen, leefstijladvies en begeleiding bij veilig belasten. Bij twijfel of snelle toename van zwelling is medische beoordeling belangrijk.

Beschrijving klachten

Lymfoedeem is een vorm van vochtophoping waarbij lymfevocht en eiwitten zich ophopen in het weefsel. Dit gebeurt wanneer het lymfestelsel het vocht niet goed genoeg kan afvoeren. Het lymfestelsel helpt normaal bij het afvoeren van vocht, afvalstoffen en eiwitten uit het lichaam.

Rond de elleboog en onderarm merk je lymfoedeem vaak aan zwelling, spanning, een zwaar of vol gevoel in de arm. De elleboog kan stijver aanvoelen en bewegingen zoals buigen, strekken, draaien van de onderarm, tillen, steunen, knijpen of grijpen kunnen lastiger worden.

Lymfoedeem kan alleen rond de elleboog of onderarm merkbaar zijn, maar ook doorlopen naar bovenarm, pols, hand of vingers. Soms zit een mouw, horloge, armband of handschoen strakker dan normaal. De zwelling kan wisselen gedurende de dag en duidelijker worden na belasting, warmte, lang afhangen van de arm of na een operatie of behandeling.

Uitleg afbeelding: De afbeelding toont een normale arm, mild lymfoedeem en ernstiger lymfoedeem van schouder en arm. Bij elleboog- en onderarmklachten kan vochtophoping zichtbaar zijn rond de elleboog, onderarm, pols, hand of vingers. De zwelling kan variëren van licht tot duidelijk uitgesproken.

Ontstaanswijze

Lymfoedeem ontstaat wanneer de aanmaak en afvoer van lymfevocht niet meer goed in balans zijn. Het lymfestelsel kan dan onvoldoende vocht verwerken, waardoor zwelling, huidspanning en een zwaar gevoel ontstaan.

• Aangeboren lymfoedeem: hierbij is het lymfestelsel vanaf de geboorte minder goed aangelegd. Er kunnen te weinig lymfevaten zijn, lymfevaten kunnen te smal of afwijkend verwijd zijn, of lymfeklieren kunnen minder goed functioneren. Klachten kunnen al jong ontstaan, maar soms pas later duidelijk worden.
• Verworven lymfoedeem: dit ontstaat later in het leven door beschadiging, blokkade of overbelasting van het lymfestelsel. Mogelijke oorzaken zijn een operatie, bestraling, infectie, littekenvorming, trauma, medicatie, overgewicht of langdurige ontstekingsreacties.
• Na kankerbehandeling: lymfoedeem rond arm, elleboog, onderarm of hand kan ontstaan wanneer lymfeklieren zijn verwijderd of bestraald, bijvoorbeeld na behandeling van borstkanker of een andere vorm van kanker. Bij klachten na kankerbehandeling is overleg met de behandelend arts, verpleegkundig specialist of oedeemtherapeut belangrijk.
• Rond elleboog en onderarm: lymfoedeem kan merkbaar worden na een elleboogoperatie, armoperatie, okselklieroperatie, bestraling, trauma, infectie of littekenvorming. Ook minder bewegen, langdurig afhangen van de arm, verminderde spierpomp of knellende kleding kan klachten versterken.

Niet iedere zwelling rond elleboog, onderarm, pols of hand is lymfoedeem. Ook andere oorzaken, zoals een ontsteking, trombose in de arm, bloeding, vaatprobleem, infectie, hart- of nierprobleem of een reactie na een operatie, kunnen zwelling geven. Laat nieuwe, duidelijke of snel toenemende zwelling daarom beoordelen.

Symptomen

De klachten bij lymfoedeem kunnen per persoon verschillen. In het begin is de zwelling soms wisselend aanwezig en neemt deze toe na warmte, belasting of lang afhangen van de arm. Later kan de zwelling steviger of blijvender worden.

• Zwelling: toename van omvang rond elleboog, onderarm, pols, hand of vingers. Kleding, sieraden, horloge of handschoen kunnen strakker gaan zitten.
• Zwaar of gespannen gevoel: de onderarm kan zwaar, vol, vermoeid of strak aanvoelen, vooral na tillen, grijpen, typen, steunen of lang naar beneden hangen.
• Pijn of ongemak: lymfoedeem geeft niet altijd scherpe pijn, maar kan wel drukpijn, trekkend gevoel, stijfheid of zeurende klachten geven.
• Bewegingsbeperking: zwelling rond elleboog en onderarm kan buigen, strekken, draaien van de onderarm, tillen, knijpen, typen en steunen lastiger maken.
• Krachtverlies of sneller vermoeid: door zwelling, spanning of verminderde beweeglijkheid kan de arm sneller vermoeid raken bij dagelijkse activiteiten.
• Huidveranderingen: de huid kan strak, droog, verdikt, glanzend, rood, schilferig of gevoeliger worden. Soms ontstaan vochtblaasjes, kloofjes of kleine wondjes.
• Indrukbare zwelling: bij beginnend oedeem kan er tijdelijk een putje in de huid blijven staan wanneer je erop drukt. Bij langer bestaand lymfoedeem wordt het weefsel soms steviger en minder indrukbaar.
• Gevoeligheid voor infecties: door huidspanning en verminderde afweer in het gebied kunnen wondjes, kloofjes of huidinfecties sneller problemen geven.

Neem contact op met je huisarts bij plotselinge of snel toenemende zwelling, roodheid, warmte, koorts, benauwdheid, pijn op de borst, duidelijke pijn in arm of oksel, klachten na een ernstig trauma, een wond die niet geneest, gevoelsverlies, krachtsverlies of wanneer je twijfelt over de oorzaak.

Diagnose

De diagnose lymfoedeem wordt meestal gesteld door een arts of gespecialiseerde oedeemtherapeut op basis van het klachtenverhaal, de voorgeschiedenis en lichamelijk onderzoek. Daarbij wordt gekeken naar de locatie van de zwelling, het verschil tussen links en rechts, huidveranderingen, littekens, eerdere operaties, bestraling, infecties en het beloop van de klachten.

Bij lichamelijk onderzoek kan worden gekeken of het oedeem indrukbaar is. Dit wordt ook wel pitting oedeem genoemd. Bij druk op de huid blijft dan tijdelijk een putje zichtbaar. Bij langer bestaand lymfoedeem kan het weefsel juist steviger worden en minder goed indrukbaar zijn.

Ook kan de huid bij de vingers worden beoordeeld. Wanneer de huid daar niet goed kan worden opgetild, kan dit passen bij lymfoedeem. Dit wordt vaak het teken van Stemmer genoemd. Deze test geeft richting, maar is niet het enige criterium.

Soms is aanvullend onderzoek nodig, bijvoorbeeld wanneer de oorzaak onduidelijk is, de zwelling snel toeneemt of wanneer andere aandoeningen uitgesloten moeten worden. Denk aan onderzoek naar bloedvaten, beeldvorming of specifiek onderzoek naar de lymfeafvoer, zoals lymfescintigrafie of andere lymfeonderzoeken.

Bij nieuwe eenzijdige zwelling van elleboog, onderarm, pols of hand, roodheid, warmte, duidelijke pijn of kortademigheid moet eerst worden beoordeeld of er geen andere medische oorzaak speelt, zoals trombose, infectie of een probleem met hart, bloedvaten, nieren of lever.

(Zelf)behandeling en herstel

De behandeling van lymfoedeem is meestal gericht op het verminderen en onder controle houden van zwelling, het beschermen van de huid en het behouden van functie. Lymfoedeem verdwijnt niet altijd volledig, maar met goede begeleiding kunnen klachten vaak beter beheersbaar worden.

• Laat de oorzaak beoordelen: bij nieuwe, duidelijke of toenemende zwelling rond elleboog, onderarm, pols of hand is het belangrijk om eerst te laten beoordelen waar de vochtophoping door komt. Zeker na een operatie, kankerbehandeling, infectie of trauma is passend medisch advies belangrijk.
• Oedeemtherapie: een gespecialiseerde oedeemtherapeut kan helpen met manuele lymfedrainage, compressie, zwachtelen, oefentherapie, ademhalingsoefeningen, huidzorg en uitleg over belastingopbouw. Via de BehandelaarWijzer kun je zoeken naar een passende fysiotherapeut of oedeemtherapeut.
• Compressie: armsleeves, handschoenen, zwachtels of andere compressieproducten kunnen helpen om vochtophoping te beperken. Gebruik compressie bij voorkeur op advies van een deskundige, omdat druk, maat en toepassing goed moeten passen bij jouw situatie.
• Bewegen en spierpomp: rustig bewegen helpt de spierpomp te activeren. Denk aan elleboog buigen en strekken, onderarm draaien, pols- en handbewegingen, knijpoefeningen en regelmatig wisselen van houding. Bouw dit geleidelijk op en stop of pas aan bij duidelijke toename van pijn of zwelling.
• Armpositie en rustmomenten: vermijd langdurig afhangen van de arm als dit klachten versterkt. Ondersteun de arm tijdens rust eventueel met een kussen, zonder druk in de oksel, elleboogplooi, pols of hand. Wissel rust en beweging regelmatig af.
• Huidzorg: houd de huid schoon, soepel en goed gehydrateerd. Voorkom wondjes, kloofjes, knellende kleding, drukplekken en blaren. Let extra op bij nagelverzorging, scheren, insectenbeten, kleine wondjes of irritatie door sieraden.
• Belasting aanpassen: verdeel zwaar tillen, dragen, steunen, wringen, typen en langdurig knijpen of grijpen. Bouw huishoudelijke taken, werkbelasting en sport rustig op. Een fysiotherapeut of handtherapeut kan helpen om armfunctie, grijpkracht en belastbaarheid veilig te verbeteren.
• Leefstijl: voldoende bewegen, een gezond gewicht, goede slaap, passende voeding en voldoende herstelmomenten kunnen helpen om het lichaam beter belastbaar te houden. Bekijk ook onze informatie over leefstijl.
• Operatie: bij ernstig of hardnekkig lymfoedeem kan soms een chirurgische optie worden besproken. Dit gebeurt altijd via een arts of specialistisch centrum. Ook daarna blijft nazorg, compressie en begeleiding vaak belangrijk.

Gebruik geen agressieve massage, hitte of drukapparaten zonder overleg wanneer de oorzaak van de zwelling niet duidelijk is, bij infectieverschijnselen, na recente operatie of bij verdenking op trombose. Overleg dan eerst met huisarts, specialist of oedeemtherapeut.