Samenvatting

• Beschrijving klachten: Lymfoedeem betekent dat lymfevocht minder goed wordt afgevoerd. Rond de enkel en voet kan dit zorgen voor zwelling, spanning, een zwaar gevoel en beperkingen bij staan, lopen of afwikkelen.
• Ontstaanswijze: Lymfoedeem kan aangeboren zijn of ontstaan na bijvoorbeeld een operatie, bestraling, infectie, trauma, kankerbehandeling of beschadiging van lymfevaten of lymfeklieren.
• Symptomen: Klachten kunnen bestaan uit zwelling van enkel, voet of tenen, huidspanning, zwaar gevoel, pijn, stijfheid, moeite met schoenen dragen en een grotere gevoeligheid voor wondjes of infecties.
• Diagnose: De diagnose wordt gesteld op basis van het klachtenverhaal, lichamelijk onderzoek en soms aanvullend onderzoek naar de lymfeafvoer of bloedvaten.
• (Zelf)behandeling en herstel: Behandeling bestaat vaak uit oedeemtherapie, compressie, huid- en voetverzorging, bewegen, leefstijladvies en begeleiding bij veilig belasten. Bij twijfel of snelle toename van zwelling is medische beoordeling belangrijk.

Beschrijving klachten

Lymfoedeem is een vorm van vochtophoping waarbij lymfevocht en eiwitten zich ophopen in het weefsel. Dit gebeurt wanneer het lymfestelsel het vocht niet goed genoeg kan afvoeren. Het lymfestelsel helpt normaal bij het afvoeren van vocht, afvalstoffen en eiwitten uit het lichaam.

Rond de enkel en voet valt lymfoedeem vaak op door zwelling bij de enkel, wreef, voet of tenen. Schoenen kunnen strakker zitten, sokranden kunnen meer afdrukken geven en de voet kan zwaar, gespannen of stijf aanvoelen. Ook staan, lopen, traplopen, balans houden en het goed afwikkelen van de voet kunnen lastiger worden.

De zwelling kan wisselen gedurende de dag. Vaak wordt deze duidelijker na lang staan, warmte, veel lopen of na een operatie of blessure. Soms is vooral één voet of enkel aangedaan, maar lymfoedeem kan ook beide benen of voeten beïnvloeden.

Uitleg afbeelding: De afbeelding toont lymfoedeem in het onderbeen en de voet. Bij enkel- en voetklachten kan vochtophoping vooral zichtbaar zijn rond de enkel, wreef, tenen en de overgang naar het onderbeen.

Ontstaanswijze

Lymfoedeem ontstaat wanneer de aanmaak en afvoer van lymfevocht niet meer goed in balans zijn. Het lymfestelsel kan dan onvoldoende vocht verwerken, waardoor zwelling, huidspanning en een zwaar gevoel ontstaan.

• Aangeboren lymfoedeem: hierbij is het lymfestelsel vanaf de geboorte minder goed aangelegd. Er kunnen te weinig lymfevaten zijn, lymfevaten kunnen te smal of afwijkend verwijd zijn, of lymfeklieren kunnen minder goed functioneren. Klachten kunnen al jong ontstaan, maar soms pas later duidelijk worden.
• Verworven lymfoedeem: dit ontstaat later in het leven door beschadiging, blokkade of overbelasting van het lymfestelsel. Mogelijke oorzaken zijn een operatie, bestraling, infectie, littekenvorming, trauma, medicatie, overgewicht of langdurige ontstekingsreacties.
• Na kankerbehandeling: lymfoedeem kan ontstaan wanneer lymfeklieren zijn verwijderd of bestraald, of wanneer een tumor druk geeft op lymfevaten. Bij klachten na kankerbehandeling is overleg met de behandelend arts, verpleegkundig specialist of oedeemtherapeut belangrijk.
• Rond enkel en voet: lymfoedeem kan merkbaar worden na een enkel- of voetoperatie, trauma, infectie, littekenvorming of een ingreep hoger in het been of liesgebied. Ook minder bewegen, langdurig staan, een verminderde spierpomp of knellende schoenen kunnen klachten versterken.

Niet iedere zwelling rond enkel of voet is lymfoedeem. Ook andere oorzaken, zoals een enkelverstuiking, ontsteking, trombose, vaatproblemen, een breuk, hart- of nierproblemen of een reactie na een operatie, kunnen zwelling geven. Laat nieuwe, duidelijke of snel toenemende zwelling daarom beoordelen.

Symptomen

De klachten bij lymfoedeem kunnen per persoon verschillen. In het begin is de zwelling soms wisselend aanwezig en neemt deze toe na lang staan, warmte of belasting. Later kan de zwelling steviger of blijvender worden.

• Zwelling: toename van omvang rond enkel, wreef, voet of tenen. Schoenen, sokken of braces kunnen strakker gaan zitten.
• Zwaar of gespannen gevoel: de voet of enkel kan zwaar, vol, vermoeid of strak aanvoelen, vooral na lopen, staan of warmte.
• Pijn of ongemak: lymfoedeem geeft niet altijd scherpe pijn, maar kan wel drukpijn, trekkend gevoel, stijfheid of zeurende klachten geven.
• Bewegingsbeperking: zwelling rond enkel en voet kan het afwikkelen van de voet, traplopen, hurken, balans houden en langer lopen lastiger maken.
• Huidveranderingen: de huid kan strak, droog, verdikt, glanzend, rood, schilferig of gevoeliger worden. Soms ontstaan vochtblaasjes, kloofjes of kleine wondjes.
• Indrukbare zwelling: bij beginnend oedeem kan er tijdelijk een putje in de huid blijven staan wanneer je erop drukt. Bij langer bestaand lymfoedeem wordt het weefsel soms steviger en minder indrukbaar.
• Gevoeligheid voor infecties: door huidspanning en verminderde afweer in het gebied kunnen wondjes, blaren, kloofjes of huidinfecties sneller problemen geven.

Neem contact op met je huisarts bij plotselinge of snel toenemende zwelling, roodheid, warmte, koorts, benauwdheid, pijn in de kuit, pijn op de borst, klachten na een ernstig trauma, een wond die niet geneest, gevoelsverlies, krachtsverlies of wanneer je twijfelt over de oorzaak.

Diagnose

De diagnose lymfoedeem wordt meestal gesteld door een arts of gespecialiseerde oedeemtherapeut op basis van het klachtenverhaal, de voorgeschiedenis en lichamelijk onderzoek. Daarbij wordt gekeken naar de locatie van de zwelling, het verschil tussen links en rechts, huidveranderingen, littekens, eerdere operaties, bestraling, infecties en het beloop van de klachten.

Bij lichamelijk onderzoek kan worden gekeken of het oedeem indrukbaar is. Dit wordt ook wel pitting oedeem genoemd. Bij druk op de huid blijft dan tijdelijk een putje zichtbaar. Bij langer bestaand lymfoedeem kan het weefsel juist steviger worden en minder goed indrukbaar zijn.

Ook kan de huid bij de tenen worden beoordeeld. Wanneer de huid daar niet goed kan worden opgetild, kan dit passen bij lymfoedeem. Dit wordt vaak het teken van Stemmer genoemd. Deze test geeft richting, maar is niet het enige criterium.

Soms is aanvullend onderzoek nodig, bijvoorbeeld wanneer de oorzaak onduidelijk is, de zwelling snel toeneemt of wanneer andere aandoeningen uitgesloten moeten worden. Denk aan onderzoek naar bloedvaten, beeldvorming of specifiek onderzoek naar de lymfeafvoer, zoals lymfescintigrafie of andere lymfeonderzoeken.

Bij nieuwe eenzijdige zwelling van enkel, voet of tenen, roodheid, warmte, duidelijke pijn of kortademigheid moet eerst worden beoordeeld of er geen andere medische oorzaak speelt, zoals trombose, infectie of een probleem met hart, bloedvaten, nieren of lever.

(Zelf)behandeling en herstel

De behandeling van lymfoedeem is meestal gericht op het verminderen en onder controle houden van zwelling, het beschermen van de huid en het behouden van functie. Lymfoedeem verdwijnt niet altijd volledig, maar met goede begeleiding kunnen klachten vaak beter beheersbaar worden.

• Laat de oorzaak beoordelen: bij nieuwe, duidelijke of toenemende zwelling rond enkel, voet of tenen is het belangrijk om eerst te laten beoordelen waar de vochtophoping door komt. Zeker na een operatie, kankerbehandeling, infectie of trauma is passend medisch advies belangrijk.
• Oedeemtherapie: een gespecialiseerde oedeemtherapeut kan helpen met manuele lymfedrainage, compressie, zwachtelen, oefentherapie, ademhalingsoefeningen, huidzorg en uitleg over belastingopbouw. Via de BehandelaarWijzer kun je zoeken naar een passende fysiotherapeut of oedeemtherapeut.
• Compressie: steunkousen, zwachtels of andere compressieproducten kunnen helpen om vochtophoping te beperken. Gebruik compressie bij voorkeur op advies van een deskundige, omdat druk, maat en toepassing goed moeten passen bij jouw situatie.
• Bewegen en spierpomp: rustig bewegen helpt de spierpomp te activeren. Wandelen, rustig fietsen, enkelpompoefeningen, teenbewegingen en regelmatig van houding wisselen kunnen bijdragen aan een betere afvoer. Bouw dit geleidelijk op en stop of pas aan bij duidelijke toename van pijn of zwelling.
• Houding en rustmomenten: vermijd lang stilzitten of stilstaan. Leg het been tijdens rust eventueel iets hoger, zonder harde druk in de knieholte, kuit of enkel. Wissel zitten, staan en lopen regelmatig af.
• Huid- en voetverzorging: houd de huid schoon, soepel en goed gehydrateerd. Voorkom wondjes, kloofjes, knellende sokken, drukplekken en blaren. Let extra op bij nagelverzorging, scheren, insectenbeten, nieuwe schoenen of drukplekken tussen de tenen.
• Schoenen en sokken: draag schoenen die niet knellen en voldoende ruimte geven aan voet en tenen. Vermijd strakke sokranden of drukplekken, zeker wanneer de huid gespannen of kwetsbaar is.
• Leefstijl: voldoende bewegen, een gezond gewicht, goede slaap, passende voeding en voldoende herstelmomenten kunnen helpen om het lichaam beter belastbaar te houden. Bekijk ook onze informatie over leefstijl.
• Operatie: bij ernstig of hardnekkig lymfoedeem kan soms een chirurgische optie worden besproken. Dit gebeurt altijd via een arts of specialistisch centrum. Ook daarna blijft nazorg, compressie en begeleiding vaak belangrijk.

Gebruik geen agressieve massage, hitte of drukapparaten zonder overleg wanneer de oorzaak van de zwelling niet duidelijk is, bij infectieverschijnselen, na recente operatie of bij verdenking op trombose. Overleg dan eerst met huisarts, specialist of oedeemtherapeut.