Samenvatting

• Beschrijving klachten: Een heupfractuur, collum femoris fractuur of gebroken heup is een breuk in het bovenste deel van het dijbeen. Dit komt vooral voor bij ouderen na een val, maar kan bij jongere mensen ook ontstaan na een ernstig ongeluk of grote kracht op de heup.
• Ontstaanswijze: Een heupfractuur ontstaat meestal door een val. De kans is groter bij osteoporose, hogere leeftijd, verminderd evenwicht, duizeligheid, medicatiegebruik, spierzwakte of een verhoogd valrisico. Bij jonge mensen is vaak een fors trauma nodig.
• Symptomen: Veelvoorkomende signalen zijn hevige pijn in heup, lies of bovenbeen na een val, niet kunnen staan of lopen, een afwijkende beenstand, een korter lijkend been, zwelling, blauwe plek of duidelijke pijn bij bewegen.
• Diagnose: De diagnose wordt gesteld door een arts, meestal met lichamelijk onderzoek en een röntgenfoto. Als de breuk niet goed zichtbaar is maar de pijn en belastbaarheid verdacht blijven, kan aanvullende beeldvorming zoals MRI of CT nodig zijn.
• (Zelf)behandeling en herstel: Een heupfractuur vraagt medische beoordeling. Vaak is een operatie nodig, gevolgd door revalidatie en valpreventie. Hulpmiddelen zoals krukken, rollator of tijdelijk een rolstoel kunnen ondersteunend zijn, maar altijd volgens advies van arts of fysiotherapeut.

Beschrijving klachten

Een heupfractuur, ook wel gebroken heup, collum femoris fractuur, botbreuk van de heup of hip fracture genoemd, is een breuk in het bovenste deel van het dijbeen. De breuk zit meestal vlak onder de heupkop of in het gebied waar het dijbeen aansluit op het heupgewricht.

Een heupfractuur komt vooral voor bij ouderen, vaak na een val vanuit stand. Bij verminderde botkwaliteit, bijvoorbeeld door osteoporose, kan een relatief kleine val al voldoende zijn om een breuk te veroorzaken. Bij jongere mensen ontstaat een heupfractuur meestal door een grotere kracht, zoals een verkeersongeval, val van hoogte of sportongeval.

De gevolgen van een heupfractuur kunnen groot zijn. Meestal is direct medische beoordeling nodig, omdat lopen of staan vaak niet meer lukt en behandeling snel moet worden bepaald. Afhankelijk van de plek en ernst van de breuk kan gekozen worden voor een operatie met fixatiemateriaal of een heupprothese.

Bij hevige pijn in heup, lies of bovenbeen na een val, niet kunnen staan of lopen, een afwijkende beenstand of een duidelijk korter lijkend been is het verstandig om direct contact op te nemen met huisarts, huisartsenpost of spoedzorg. Bij ernstige klachten, sufheid, benauwdheid, bleekheid, zweten of verdenking op shock bel je 112.

Uitleg afbeelding: Van links naar rechts: normaal heupgewricht, gebroken heup en totale heupprothese.

Ontstaanswijze

Een heupfractuur ontstaat meestal door een val of trauma. Bij ouderen is vaak sprake van een combinatie van verminderde botkwaliteit, spierzwakte, balansproblemen en een verhoogd valrisico.

• Val bij ouderen: Een val vanuit stand, struikelen, uitglijden of vallen in huis kan al voldoende zijn om een heup te breken, vooral bij brozere botten.
• Osteoporose: Bij osteoporose neemt de botdichtheid af. Daardoor kan het bot sneller breken bij een val of stoot.
• Hoog-energetisch trauma: Bij jongere mensen ontstaat een heupfractuur meestal door grotere krachten, zoals een verkeersongeval, val van hoogte of sportongeval.
• Valrisico in huis: Losse kleedjes, drempels, natte vloeren, slechte verlichting, obstakels en ongeschikt schoeisel kunnen het risico op vallen vergroten.
• Medicatie en duizeligheid: Sommige medicijnen kunnen duizeligheid, sufheid of balansproblemen geven. Ook middelen die botkwaliteit beïnvloeden kunnen een rol spelen.
• Spierzwakte en balansproblemen: Verminderde kracht, minder conditie, slechter zicht, neurologische klachten of een klapvoet kunnen het valrisico vergroten.
• Leefstijl en botgezondheid: Roken, veel alcohol, weinig beweging, onvoldoende eiwitten, calcium of vitamine D kunnen ongunstig zijn voor botten en spierfunctie.

Afwijkend herstel na letsel

Na een breuk of ernstig letsel hoort het herstel geleidelijk vooruit te gaan. Wanneer pijn, zwelling, roodheid, temperatuurverschil of functieverlies opvallend aanhoudt of toeneemt, kan aanvullend onderzoek nodig zijn. In sommige gevallen kan bijvoorbeeld posttraumatische dystrofie, ook wel complex regionaal pijn syndroom, een rol spelen. Bespreek afwijkend herstel altijd met je arts of behandelaar.

Symptomen

Een heupfractuur geeft meestal duidelijke klachten direct na een val of ongeluk. Soms zijn klachten minder opvallend, bijvoorbeeld bij een kleine breuk of bij ouderen die pijn minder duidelijk aangeven. Niet kunnen belasten na een val blijft een belangrijk waarschuwingssignaal.

• Hevige pijn: Pijn in heup, lies, bil, bovenbeen of soms richting knie na een val of trauma.
• Niet kunnen staan of lopen: Steunen op het aangedane been lukt vaak niet of nauwelijks.
• Afwijkende beenstand: Het been kan naar buiten gedraaid liggen of anders staan dan normaal.
• Korter lijkend been: Door verplaatsing van botdelen kan het aangedane been korter lijken.
• Pijn bij bewegen: Bewegen van heup of been geeft vaak duidelijke pijn.
• Zwelling of blauwe plek: Rond heup, bil, lies of bovenbeen kan zwelling of verkleuring ontstaan.
• Drukpijn: De heupregio kan duidelijk gevoelig zijn bij aanraken of druk.
• Algemene klachten: Bij ernstig letsel kunnen bleekheid, zweten, snelle hartslag, duizeligheid of een ziek gevoel optreden.

Wanneer direct hulp zoeken?

• Hevige heup-, lies- of bovenbeenpijn na een val.
• Niet kunnen staan, lopen of belasten na een val.
• Een afwijkende beenstand of korter lijkend been.
• Ernstige pijn bij kleine bewegingen van het been.
• Bleekheid, zweten, sufheid, benauwdheid, snelle hartslag of tekenen van shock.

Neem bij verdenking op een heupfractuur direct contact op met de huisarts, huisartsenpost of spoedzorg. Bij ernstige klachten of tekenen van shock bel je 112.

Diagnose

Een heupfractuur wordt beoordeeld door een arts. De arts kijkt naar het verhaal, de val of het trauma, de pijnlocatie, de stand van het been, de mogelijkheid om te staan of lopen en eventuele algemene signalen zoals duizeligheid, bleekheid of ziektegevoel.

Meestal wordt een röntgenfoto gemaakt om de breuk aan te tonen. Vaak is een heupfractuur daarop zichtbaar. Soms is een breuk in het begin minder duidelijk zichtbaar, terwijl iemand wel veel pijn heeft en niet goed kan belasten. Dan kan aanvullende beeldvorming, zoals een MRI-scan, CT-scan of herhaalde röntgenfoto, nodig zijn.

Naast het vaststellen van de breuk wordt ook gekeken naar de algemene gezondheid, medicatie, botkwaliteit, valrisico en eventuele bijkomende schade. Bij ouderen is dit belangrijk om complicaties te voorkomen en het herstel goed te plannen.

Bij duidelijke verdenking op een heupfractuur is een klachtencheck niet de juiste eerste stap. Neem dan direct contact op met een arts of spoedzorg. De heup & bovenbeen-klachtencheck kan wel helpen bij minder acute heup- of bovenbeenklachten zonder duidelijke alarmsignalen.

(Zelf)behandeling en herstel

• Medische behandeling staat voorop
  • Geen zelfzorgklacht: Een vermoedelijke heupfractuur vraagt medische beoordeling. Probeer niet door te lopen bij hevige pijn of niet kunnen belasten na een val.
  • Operatie vaak nodig: Vaak is een operatie nodig. Afhankelijk van de plek en ernst van de breuk kan gekozen worden voor schroeven, pennen, platen of een heupprothese.
  • Conservatief beleid: Soms kan een stabiele of niet-verplaatste breuk zonder operatie worden behandeld, maar alleen op advies van arts of specialist.
• Pijncontrole en veiligheid
  • Pijnstilling: Pijnstilling wordt meestal afgestemd door arts of apotheek. Zelf gekozen pijnstillers zijn niet altijd geschikt, zeker niet bij ouderen, bloedverdunners, nierproblemen, maagklachten of meerdere medicijnen.
  • Belasting volgens advies: Hoeveel je mag steunen op het been hangt af van de breuk, operatie en instructies van de arts. Volg deze adviezen nauwkeurig.
  • Vermijd risicobewegingen: Zwaar tillen, draaien, haasten of onveilig lopen vergroot het risico op vallen of overbelasting tijdens herstel.
• Hulpmiddelen bij lopen en verplaatsen
  • Krukken: Elleboogkrukken kunnen helpen om belasting te doseren, maar gebruik ze alleen als dit veilig is en je goed bent geïnstrueerd.
  • Rollator: Een rollator kan bij ouderen of verminderde balans veiliger zijn dan krukken.
  • Rolstoel: Een rolstoel kan tijdelijk nodig zijn wanneer lopen nog niet veilig of haalbaar is. Gebruik dit volgens advies, zodat bewegen niet onnodig lang wordt vermeden.
• Revalidatie en fysiotherapie
  • Vroege mobilisatie: Na behandeling wordt vaak zo snel mogelijk gestart met veilig bewegen, lopen en oefenen, afgestemd op de medische instructies.
  • Fysiotherapie: Fysiotherapie helpt bij lopen, kracht, balans, traplopen, dagelijkse activiteiten en het verminderen van valrisico.
  • BehandelaarWijzer: Zoek je na de medische fase begeleiding op locatie? Bekijk dan de BehandelaarWijzer.
  • Trainingsschema: Een trainingsschema op maat kan pas passend zijn in een latere herstelfase, wanneer duidelijk is wat je veilig mag belasten.
• Oefenen in een latere herstelfase
  • Rustig opbouwen: Oefeningen richten zich vaak op lopen, balans, heupkracht, beenspierkracht en dagelijkse functies zoals opstaan, traplopen en draaien.
  • Oefenmateriaal: Een fitnessstep, oefenmat of oefenbal is alleen geschikt als de oefening veilig is en past bij je herstelplan.
• Valpreventie en botgezondheid
  • Valrisico verminderen: Laat balans, spierkracht, zicht, medicatie, schoeisel en de thuissituatie beoordelen als vallen een rol speelde.
  • Botgezondheid: Bespreek bij een heupfractuur met je arts of onderzoek naar osteoporose, vitamine D, calcium en medicatie nodig is.
  • Leefstijl: Voldoende eiwitten, bewegen binnen veilige grenzen, slaap, daglicht, stoppen met roken en beperken van alcohol ondersteunen de voorwaarden voor herstel.