Samenvatting

• Beschrijving klachten: Bij een patella luxatie schiet de knieschijf uit de groeve aan de voorkant van de knie. Meestal verplaatst de knieschijf naar de buitenzijde en schiet deze soms vanzelf weer terug.
• Ontstaanswijze: Een knieschijf uit de kom ontstaat vaak door een verdraaiing, sportletsel, val, directe klap of aanlegfactoren zoals een ondiepe groeve, hypermobiliteit, spiercontroleproblemen of eerdere luxaties.
• Symptomen: Klachten kunnen bestaan uit acute pijn, zichtbare verplaatsing van de knieschijf, snelle zwelling, blauwe plek, onzekerheid, instabiliteit, moeite met steunen en beperking in buigen of strekken.
• Diagnose: De diagnose wordt gesteld op basis van het letselverhaal, lichamelijk onderzoek en vaak beeldvorming zoals een röntgenfoto. Soms is een MRI nodig om kraakbeen-, bot- of bandletsel te beoordelen.
• (Zelf)behandeling en herstel: De knieschijf moet zo nodig veilig worden teruggeplaatst. Daarna volgen pijn- en zwellingcontrole, brace of tape, fysiotherapie en opbouw van kracht en controle. Operatie kan nodig zijn bij herhaalde luxaties of bijkomend letsel.

Beschrijving klachten

Een patella luxatie betekent dat de knieschijf uit zijn normale positie in de groeve van het bovenbeen schiet. Dit wordt ook wel een knieschijf uit de kom, knieschijfdislocatie of patellar dislocation genoemd. De knieschijf beweegt normaal in een soort geleidingsgroeve aan de voorkant van de knie tijdens buigen en strekken.

Bij een luxatie schiet de knieschijf meestal naar de buitenzijde van de knie. Soms blijft de knieschijf duidelijk scheef staan en moet deze door een arts worden teruggeplaatst. Soms schiet de knieschijf vanzelf weer terug, maar ook dan kan er schade zijn aan bandstructuren, kraakbeen of bot.

Na een patella luxatie voelt de knie vaak pijnlijk, dik, onzeker en instabiel. Veel mensen durven de knie minder goed te buigen of te belasten. Vooral traplopen, hurken, draaien, sporten, opstaan uit een stoel of lopen op oneffen terrein kan onzeker voelen.

Een eerste patella luxatie komt relatief vaak voor bij jongeren en jongvolwassenen. De kans op herhaling is groter wanneer er aanlegfactoren zijn, zoals hypermobiliteit, afwijkende stand van been of knieschijf, een ondiepe groeve, zwakke spiercontrole of een eerdere luxatie.

Uitleg afbeelding: De afbeelding laat zien dat de knieschijf uit zijn normale geleidingsgroeve kan verplaatsen. Patella betekent knieschijf en tibia betekent scheenbeen. Meestal schiet de knieschijf naar de buitenzijde van de knie.

Ontstaanswijze

Een patella luxatie ontstaat wanneer de knieschijf uit zijn groeve wordt getrokken of geduwd. Dit gebeurt vaak tijdens een plotselinge verdraaiing, een verkeerde landing of een beweging waarbij de knie naar binnen zakt terwijl het bovenbeen en onderbeen niet goed samenwerken.

• Sportletsel: sporten met draaien, springen, landen, afremmen en van richting veranderen geven meer risico. Denk aan voetbal, basketbal, handbal, hockey, volleybal, dans en skiën.
• Verdraaiing: de voet blijft staan terwijl knie en bovenbeen draaien. Hierdoor kan de knieschijf naar buiten schieten.
• Direct trauma: een klap tegen de binnenzijde of voorkant van de knie kan de knieschijf uit de groeve duwen.
• Val of verkeerde landing: bij een val, spronglanding of uitglijden kan de knie in een stand komen waarbij de knieschijf luxeert.
• Ondiepe groeve: wanneer de groeve waarin de knieschijf loopt minder diep is, kan de knieschijf makkelijker uit het spoor raken.
• Hypermobiliteit of soepele banden: bij soepele gewrichten of slappere bandstructuren kan de knieschijf minder goed worden geleid.
• Spiercontrole en kracht: verminderde controle vanuit heup, romp en bovenbeen kan bijdragen aan het naar binnen zakken van de knie en het naar buiten trekken van de knieschijf.
• Stand van been, voet of knieschijf: X-stand, voetstand, rotatie van het bovenbeen of een hoger staande knieschijf kunnen meespelen.
• Eerdere luxatie: na een eerdere patella luxatie is de kans op herhaling groter, vooral wanneer stabiliserende structuren beschadigd zijn of aanlegfactoren blijven bestaan.

Bij een patella luxatie kan het mediale patellofemorale ligament, ook MPFL genoemd, beschadigen. Dit bandje helpt de knieschijf aan de binnenzijde te stabiliseren. Ook kraakbeenletsel, botkneuzing of een los bot-/kraakbeenfragment kan ontstaan. Daarom is beoordeling na een eerste luxatie belangrijk.

Symptomen

De klachten bij een patella luxatie ontstaan meestal acuut. Soms is direct zichtbaar dat de knieschijf scheef staat. In andere gevallen schiet de knieschijf vanzelf terug, maar blijven pijn, zwelling en onzekerheid bestaan.

• Acute pijn: vaak plotselinge, felle pijn aan de voorkant of zijkant van de knie tijdens het luxatiemoment.
• Zichtbaar scheve knieschijf: de knieschijf kan duidelijk naar de buitenkant van de knie staan.
• Knap, klik of schietend gevoel: sommige mensen voelen of horen dat de knieschijf uit de groeve schiet of terugschiet.
• Snelle zwelling: de knie kan snel dik worden door vocht of bloed in het gewricht.
• Blauwe plek: later kan verkleuring ontstaan rond de voorkant, binnenzijde of buitenzijde van de knie.
• Instabiliteit: de knie voelt onzeker, alsof de knieschijf opnieuw kan wegschieten.
• Bewegingsbeperking: buigen of strekken kan pijnlijk of beperkt zijn door zwelling, pijn of spierspanning.
• Moeite met steunen: lopen, traplopen of opstaan kan lastig zijn, vooral in de eerste dagen.
• Angst voor herhaling: veel mensen vermijden draaien, hurken, sporten of diep buigen omdat dit onveilig voelt.
• Slotgevoel of blokkade: wanneer de knie echt blokkeert of niet goed kan strekken, kan er sprake zijn van los kraakbeen- of botletsel.

Zoek medische hulp wanneer de knieschijf nog uit de kom staat, je niet kunt steunen, de knie snel dik wordt, er een duidelijke standsafwijking is, je knie blokkeert, er gevoelsverlies ontstaat of wanneer dit de eerste keer is dat de knieschijf uit de kom schiet.

Diagnose

De diagnose patella luxatie wordt meestal gesteld op basis van het verhaal, de stand van de knieschijf tijdens het letsel en lichamelijk onderzoek. De arts of fysiotherapeut kijkt naar zwelling, pijnlocatie, bewegingsbeperking, looppatroon, knieschijfstand, stabiliteit en tekenen van bijkomend letsel.

Na een eerste patella luxatie wordt vaak een röntgenfoto gemaakt om een breuk, losse botstukjes of afwijkende knieschijfstand uit te sluiten. Bij duidelijke zwelling, slotklachten, verdenking op kraakbeenletsel of herhaalde luxaties kan een MRI-scan zinvol zijn.

Wanneer de acute pijn en zwelling afnemen, kan de stabiliteit van de knieschijf beter worden getest. Er wordt gekeken of de knieschijf makkelijk naar buiten beweegt, of er angstreactie ontstaat bij verschuiven van de knieschijf en of er sprake is van spiercontroleproblemen rond heup, bovenbeen en knie.

Bij trauma is het belangrijk om ook een breuk uit te sluiten wanneer iemand niet goed kan steunen, veel pijn heeft of duidelijke zwelling krijgt. De Ottawa Knee Rules kunnen helpen inschatten of een röntgenfoto nodig kan zijn, maar vervangen geen medische beoordeling bij ernstige klachten.

Doe hier de Ottawa Knee Rules zelftest

(Zelf)behandeling en herstel

De behandeling van een patella luxatie hangt af van de ernst, of de knieschijf vanzelf is teruggeschoten, of er schade is aan kraakbeen of bot, en of er sprake is van een eerste of terugkerende luxatie. Een eerste luxatie wordt vaak zonder operatie behandeld, maar goede beoordeling en revalidatie zijn belangrijk.

• Knieschijf terugplaatsen: wanneer de knieschijf nog uit de kom staat, moet deze veilig worden teruggeplaatst door een arts of op de spoedeisende hulp. Probeer dit niet zelf krachtig te forceren.
• Eerste fase: verminder pijn en zwelling met relatieve rust, kortdurend koelen, hoog leggen, lichte compressie en gedoseerd bewegen. Voorkom bewegingen waarbij de knieschijf opnieuw naar buiten dreigt te schieten.
• Medische beoordeling: laat een eerste patella luxatie beoordelen, ook als de knieschijf vanzelf is teruggeschoten. Er kan sprake zijn van kraakbeenletsel, botletsel of een los fragment in de knie.
• Brace of tape: een patellabrace of tape kan in de eerste fase steun en vertrouwen geven. Dit is een hulpmiddel, geen vervanging van spierkracht, controle en goede opbouw.
• Fysiotherapie: fysiotherapie richt zich op zwelling verminderen, kniebuiging en -strekking herstellen, bovenbeen-, heup- en rompkracht opbouwen, knieschijfcontrole verbeteren en veilig terugkeren naar dagelijkse activiteiten of sport. Via de BehandelaarWijzer kun je zoeken naar een passende fysiotherapeut.
• Conservatief traject: bij een eerste luxatie zonder groot los fragment of ernstige instabiliteit wordt vaak gekozen voor revalidatie zonder operatie. Dit traject duurt vaak meerdere maanden en richt zich op kracht, controle en vertrouwen.
• Voorkomen van herhaling: train vooral controle van heup, knie en voet, landingscontrole, bovenbeenkracht en sportgerichte bewegingen. Te snelle terugkeer naar sport vergroot de kans op herhaling.
• Operatie: bij herhaalde luxaties, blijvende instabiliteit, duidelijke aanlegfactoren of los kraakbeen-/botletsel kan een operatie worden overwogen. Mogelijke ingrepen zijn bijvoorbeeld MPFL-reconstructie, correctie van de stand of behandeling van kraakbeenletsel.
• Na operatie: postoperatieve revalidatie verloopt in fases. In de beginfase ligt de nadruk op wondherstel, zwelling, mobiliteit en veilig lopen. Daarna volgen kracht, controle, balans en sportgerichte opbouw.
• Zelfstandig oefenen: een trainingsschema op maat kan in een passende fase ondersteunen, maar vervangt geen beoordeling bij een eerste luxatie, instabiliteit of sporthervatting.
• Leefstijl en herstel: voldoende slaap, passende voeding, gezond gewicht, herstelmomenten en verantwoord bewegen ondersteunen de belastbaarheid. Bekijk ook onze informatie over leefstijl.

Neem opnieuw contact op met een arts of fysiotherapeut bij opnieuw wegschieten van de knieschijf, forse zwelling, slotklachten, niet kunnen strekken, niet kunnen steunen, herhaald doorzakken, aanhoudende pijn of wanneer je niet veilig kunt terugkeren naar werk of sport.