Samenvatting

• Beschrijving klachten: BPPD is een goedaardige vorm van positieafhankelijke draaiduizeligheid. De klachten ontstaan meestal door losgeraakte kristalletjes in het binnenoor, waardoor korte duizeligheidsaanvallen optreden bij bepaalde hoofdbewegingen.
• Ontstaanswijze: BPPD kan ontstaan door veroudering van het evenwichtsorgaan, hoofdtrauma, langdurige bedrust, oorproblemen of zonder duidelijke oorzaak. Soms komt het vaker voor na een val, stoot of periode van weinig bewegen.
• Symptomen: Typisch zijn korte aanvallen van draaiduizeligheid bij omrollen in bed, bukken, omhoogkijken of draaien van het hoofd. Misselijkheid, onzekerheid en tijdelijke balansproblemen kunnen voorkomen.
• Diagnose: De diagnose wordt gesteld op basis van het klachtenverloop en positieproeven, zoals de Dix-Hallpike-test of roll-test. Hierbij wordt gekeken of duizeligheid en specifieke oogbewegingen worden opgewekt.
• (Zelf)behandeling en herstel: De behandeling bestaat meestal uit specifieke manoeuvres, zoals de Epley-manoeuvre, en zo nodig begeleiding door huisarts of gespecialiseerde fysiotherapeut. Veel mensen herstellen goed, soms ook spontaan.

Beschrijving van de aandoening

Benigne paroxysmale positieafhankelijke duizeligheid, vaak afgekort als BPPD of BPPV, is een veelvoorkomende en meestal goedaardige oorzaak van draaiduizeligheid. De duizeligheid ontstaat vooral bij specifieke hoofdbewegingen, zoals omrollen in bed, gaan liggen, overeind komen, bukken, omhoogkijken of het hoofd snel draaien.

Bij BPPD lijkt het alsof jijzelf of de omgeving kort draait. Zo’n aanval duurt meestal seconden tot maximaal ongeveer één minuut. Daarna kan iemand nog wat wiebelig, misselijk of onzeker blijven, maar de hevige draaiduizeligheid zakt meestal snel weer weg.

De oorzaak ligt in het evenwichtsorgaan in het binnenoor. Kleine kristalletjes, ook wel otolieten of oorsteentjes genoemd, kunnen losraken en in een halfcirkelvormig kanaal terechtkomen. Bij bepaalde hoofdbewegingen verschuiven deze kristalletjes, waardoor het evenwichtsorgaan verkeerde bewegingsinformatie doorgeeft aan de hersenen. Dit kan draaiduizeligheid en onwillekeurige oogbewegingen veroorzaken.

BPPD kan erg beangstigend voelen, maar is meestal niet gevaarlijk. Wel is het belangrijk om goed te beoordelen of het klachtenpatroon echt bij BPPD past. Aanhoudende duizeligheid, neurologische uitval, nieuwe gehoorproblemen, dubbelzien, spraakproblemen, ernstige hoofdpijn of problemen met lopen passen niet bij een gewone BPPD-aanval en vragen medische beoordeling.

Uitleg bij de afbeelding: De utriculus en sacculus zijn onderdelen van het otolietorgaan in het binnenoor. Deze structuren helpen bij het waarnemen van beweging en positie. Wanneer kleine kristalletjes losraken en in een halfcirkelvormig kanaal terechtkomen, kan dit positieafhankelijke draaiduizeligheid veroorzaken.

Typisch patroon bij BPPD

BPPD geeft meestal korte, heftige draaiduizeligheid die duidelijk wordt uitgelokt door een specifieke hoofdbeweging. Tussen de aanvallen door kan iemand onzeker of wiebelig blijven, maar continue ernstige duizeligheid of neurologische uitval past niet bij een gewone BPPD.

Verschillende typen BPPD

BPPD kan ontstaan in verschillende halfcirkelvormige kanalen van het evenwichtsorgaan. Het type bepaalt welke test en welke behandelmanoeuvre het meest passend is.

• Posterieur kanaal BPPD: Dit is de meest voorkomende vorm. Klachten ontstaan vaak bij gaan liggen, omrollen in bed, omhoogkijken of overeind komen.
• Horizontaal kanaal BPPD: Hierbij ontstaat duizeligheid vaak bij draaien van het hoofd naar links of rechts, bijvoorbeeld liggend in bed.
• Anterieur kanaal BPPD: Deze vorm komt minder vaak voor en vraagt zorgvuldige beoordeling, omdat de oogbewegingen soms op andere oorzaken kunnen lijken.
• Meerdere kanalen tegelijk: Soms zijn meerdere kanalen betrokken, bijvoorbeeld na hoofdtrauma of bij terugkerende klachten.

Een huisarts, KNO-arts of gespecialiseerde fysiotherapeut kan met positieproeven beoordelen welk kanaal waarschijnlijk betrokken is.

Ontstaanswijze

BPPD ontstaat doordat kleine kristalletjes in het binnenoor losraken en terechtkomen op een plek waar ze normaal niet horen. Bij hoofdbewegingen verstoren ze de vloeistofbeweging in het evenwichtsorgaan, waardoor de hersenen tijdelijk verkeerde informatie krijgen over beweging en positie.

• Leeftijd: BPPD komt vaker voor bij het ouder worden, waarschijnlijk door veranderingen in het evenwichtsorgaan.
• Hoofdtrauma: Een val, stoot, klap of ongeluk kan kristalletjes losmaken en BPPD uitlokken.
• Langdurige bedrust: Lang liggen of weinig bewegen kan soms bijdragen aan het ontstaan van BPPD.
• Oor- of evenwichtsproblemen: Ontstekingen of aandoeningen van het binnenoor kunnen het evenwichtssysteem gevoeliger maken.
• Migraine: BPPD en migraine of vestibulaire migraine kunnen soms naast elkaar voorkomen.
• Na medische ingrepen: Soms ontstaat BPPD na operaties, tandheelkundige behandelingen of periodes waarin het hoofd lang in een bepaalde positie heeft gelegen.
• Onbekende oorzaak: Vaak is er geen duidelijke aanleiding te vinden.

Niet elke duizeligheid is BPPD

BPPD geeft vooral korte draaiduizeligheid bij specifieke hoofdbewegingen. Duizeligheid door bloeddruk, hartproblemen, medicatie, angst, neurologische aandoeningen, migraine of ontsteking van het evenwichtsorgaan kan anders verlopen en vraagt soms een andere aanpak.

Andere aandoeningen met draaiduizeligheid

Draaiduizeligheid kan meerdere oorzaken hebben. Daarom is het belangrijk om te beoordelen of het patroon echt past bij BPPD.

• Ziekte van Ménière: Geeft meestal langere aanvallen van draaiduizeligheid, vaak met gehoorverlies, oorsuizen of drukgevoel in het oor.
• Neuritis vestibularis: Geeft vaak heftige, aanhoudende draaiduizeligheid die uren tot dagen kan duren, meestal niet alleen bij één specifieke hoofdbeweging.
• Vestibulaire migraine: Kan aanvallen van duizeligheid geven, soms met hoofdpijn, lichtgevoeligheid, misselijkheid of migrainegeschiedenis.
• Beroerte of neurologische oorzaak: Duizeligheid met dubbelzien, spraakproblemen, krachtsverlies, scheve mond, coördinatieproblemen of loopstoornissen vraagt spoedbeoordeling.
• Cardiovasculaire oorzaken: Hartritmestoornissen, bloeddrukdaling of flauwvallen geven vaker licht gevoel in het hoofd dan echte draaiduizeligheid.
• Orthostatische klachten: Duizeligheid bij opstaan uit bed of stoel kan te maken hebben met bloeddrukregulatie.
• Medicatie of alcohol: Sommige middelen kunnen duizeligheid, sufheid of balansproblemen veroorzaken.
• Angst en bewegingsonzekerheid: Angst voor duizeligheid kan klachten onderhouden, maar verklaart niet altijd de oorspronkelijke draaiduizeligheid.

Symptomen

Bij BPPD staan korte aanvallen van draaiduizeligheid centraal. De klachten worden meestal uitgelokt door een specifieke beweging of verandering van hoofdpositie.

• Draaiduizeligheid: Het voelt alsof jijzelf of de omgeving draait.
• Uitgelokt door hoofdbeweging: Bijvoorbeeld omrollen in bed, gaan liggen, overeind komen, bukken, omhoogkijken of het hoofd draaien.
• Korte duur: De hevige draaiduizeligheid duurt meestal seconden tot minder dan één minuut.
• Nystagmus: Tijdens een aanval kunnen onwillekeurige oogbewegingen ontstaan.
• Misselijkheid: Sommige mensen worden misselijk of moeten braken door de draaiduizeligheid.
• Balansproblemen: Na een aanval kan iemand tijdelijk wiebelig of onzeker blijven.
• Bewegingsangst: Omdat de duizeligheid plots kan komen, gaan sommige mensen bepaalde bewegingen vermijden.
• Vermoeidheid: Herhaalde aanvallen kunnen vermoeiend zijn en onzeker maken.
• Nekspanning: Door het vermijden van beweging of gespannen houden van het hoofd kan nekspanning ontstaan.

Alarmsignalen bij duizeligheid

Neem direct contact op met de huisarts, huisartsenpost of spoedzorg bij duizeligheid met krachtsverlies, gevoelloosheid, scheve mond, spraakproblemen, dubbelzien, moeite met lopen, hevige nieuwe hoofdpijn, flauwvallen, pijn op de borst, ernstige benauwdheid, nieuwe gehooruitval, aanhoudend braken, koorts, nekstijfheid of duizeligheid na een ernstig hoofd- of nektrauma. Bel 112 bij verdenking op beroerte, hartproblemen of ernstige acute uitval.

Vertigo versus duizeligheid

Vertigo betekent draaiduizeligheid: het gevoel dat jijzelf of de omgeving draait. Dit past vaak bij een verstoring van het evenwichtsorgaan, zoals BPPD.

Duizeligheid kan ook iets anders betekenen, zoals een licht gevoel in het hoofd, bijna flauwvallen, onzeker lopen, zweverigheid of wazigheid. Dat kan passen bij andere oorzaken, zoals bloeddruk, stress, medicatie, hartritme, migraine of neurologische problemen.

Het onderscheid is belangrijk, omdat BPPD vooral korte draaiduizeligheid geeft bij specifieke hoofdbewegingen. Duizeligheid die continu aanwezig is, samengaat met uitval of ontstaat bij inspanning of flauwvallen vraagt andere beoordeling.

Diagnose

De diagnose BPPD wordt meestal gesteld op basis van het klachtenverhaal en specifieke positieproeven. Belangrijk is of de duizeligheid kort duurt, duidelijk wordt uitgelokt door hoofdbewegingen en past bij draaiduizeligheid.

De bekendste test is de Dix-Hallpike-test. Hierbij wordt het hoofd in een bepaalde positie gebracht terwijl iemand van zit naar lig gaat. Als dit typische draaiduizeligheid en herkenbare oogbewegingen oproept, past dat bij BPPD van het achterste kanaal.

Bij verdenking op horizontaal kanaal BPPD kan een roll-test worden uitgevoerd. Hierbij wordt het hoofd liggend naar links en rechts gedraaid om te beoordelen of duizeligheid en nystagmus worden opgewekt.

Een arts, KNO-arts of gespecialiseerde fysiotherapeut beoordeelt ook of er signalen zijn die niet passen bij gewone BPPD. Denk aan nieuwe gehooruitval, oorsuizen, neurologische uitval, hevige hoofdpijn, dubbelzien, spraakproblemen, loopproblemen, flauwvallen of duizeligheid die langdurig aanhoudt.

Beeldvorming, zoals een MRI-scan, is bij typische BPPD meestal niet nodig. Aanvullend onderzoek kan wel nodig zijn bij een afwijkend klachtenpatroon, neurologische signalen, trauma of twijfel over de oorzaak.

(Zelf)behandeling en herstel

BPPD is meestal goed behandelbaar. De behandeling richt zich op het verplaatsen van de losgeraakte kristalletjes uit het aangedane kanaal, zodat het evenwichtsorgaan weer rustiger reageert op hoofdbewegingen.

• Laat eerst beoordelen of het past bij BPPD: Bij nieuwe, heftige of onduidelijke duizeligheid is beoordeling door huisarts of gespecialiseerde fysiotherapeut verstandig.
• Epley-manoeuvre: Bij de meest voorkomende vorm van BPPD kan de Epley-manoeuvre helpen om kristalletjes te verplaatsen.
• Andere manoeuvres: Bij horizontaal of ander kanaal BPPD kunnen andere manoeuvres nodig zijn. Daarom is het type BPPD belangrijk.
• Niet willekeurig blijven oefenen: De verkeerde manoeuvre kan klachten soms onnodig uitlokken. Kies bij twijfel voor begeleiding.
• Oefenschema positie-duizeligheid: Voor wie veilig zelfstandig wil oefenen, kan het oefenschema voor positie-duizeligheid helpen om oefeningen gestructureerd uit te voeren.
• Begeleiding op locatie: Via de BehandelaarWijzer kun je zoeken naar een passende fysiotherapeut met ervaring in duizeligheidsklachten.
• Balans en vertrouwen opbouwen: Na BPPD kan iemand nog onzeker bewegen. Rustige balansoefeningen en opbouw van dagelijkse activiteiten kunnen helpen.
• Vermijd langdurig bewegingsvermijden: Het is begrijpelijk om hoofdbewegingen te vermijden, maar te veel vermijden kan onzekerheid en nekspanning onderhouden.
• Valpreventie: Wees tijdelijk voorzichtig met traplopen, autorijden, fietsen, ladders, machines of sporten wanneer aanvallen nog duidelijk aanwezig zijn.
• Vervolgtraining: Wanneer de draaiduizeligheid afneemt, kan een trainingsschema op maat helpen om belastbaarheid, balans en algemene fitheid rustig op te bouwen.
• Leefstijl: Slaap, stressregulatie, voldoende drinken, rustig bewegen en herstelmomenten ondersteunen de algemene belastbaarheid, maar vervangen geen gerichte BPPD-behandeling.
• Spontaan herstel: BPPD kan vanzelf verbeteren. Toch kan een passende manoeuvre het herstel vaak versnellen en onzekerheid verminderen.