Samenvatting

• Beschrijving klachten: Hallux rigidus betekent letterlijk een stijve grote teen. Meestal gaat het om slijtage of irritatie van het MTP-I-gewricht, het gewricht aan de basis van de grote teen. Dit kan pijn, stijfheid en moeite met afwikkelen geven.
• Ontstaanswijze: De klachten kunnen ontstaan door artrose van het grote teengewricht, eerdere blessures, erfelijke aanleg, voetstand, hallux valgus, platvoeten, overbelasting, overgewicht of verminderde beweeglijkheid van voet en enkel.
• Symptomen: Veelvoorkomende klachten zijn pijn aan de basis van de grote teen, stijfheid, minder buiging omhoog, pijn bij afwikkelen, druk door schoenen, zwelling, een botknobbel en moeite met rennen, hurken, traplopen of op de tenen staan.
• Diagnose: De diagnose wordt meestal gesteld op basis van het klachtenbeeld, lichamelijk onderzoek en beoordeling van de beweeglijkheid. Een röntgenfoto kan helpen om artrose, botuitsteeksels of standsverandering te beoordelen.
• (Zelf)behandeling en herstel: Behandeling richt zich op pijnvermindering, betere afwikkeling, passend schoeisel, zool- of schoenaanpassing, belasting doseren en gerichte oefeningen. Bij ernstige klachten kan specialistische beoordeling nodig zijn.

Beschrijving klachten

Hallux rigidus is een aandoening waarbij het grote teengewricht stijver en vaak ook pijnlijker wordt. Het gaat om het MTP-I-gewricht: het gewricht tussen het eerste middenvoetsbeentje en het basiskootje van de grote teen. Dit gewricht is belangrijk bij het afwikkelen van de voet tijdens lopen, traplopen, hardlopen en afzetten.

Bij hallux rigidus kan het kraakbeen in het gewricht dunner of minder glad worden. Ook kunnen botuitsteeksels ontstaan aan de bovenkant of zijkant van het gewricht. Daardoor kan de grote teen minder goed omhoog buigen. Juist die beweging is nodig bij een normale afwikkeling van de voet.

In een vroege fase wordt soms gesproken van hallux limitus: de grote teen beweegt minder goed, maar is nog niet volledig stijf. Bij hallux rigidus is de bewegingsbeperking duidelijker aanwezig. De klachten kunnen langzaam toenemen en verschillen per persoon. Sommige mensen hebben vooral pijn bij lopen, anderen vooral drukpijn door schoenen of stijfheid bij afzetten.

Beschrijving van de afbeelding: De afbeelding toont de anatomie van de voet, met aandacht voor het gewricht aan de basis van de grote teen. Bij hallux rigidus zit de beperking vooral in dit grote teengewricht.

Botuitsteeksels bij hallux rigidus

Bij hallux rigidus kunnen botuitsteeksels ontstaan rondom het grote teengewricht. Deze worden ook wel osteofyten of exostosen genoemd. Ze kunnen zorgen voor druk in de schoen, irritatie, zwelling en een mechanische blokkade tijdens het afwikkelen van de voet.

Ontstaanswijze

Hallux rigidus ontstaat meestal geleidelijk. Door verandering van kraakbeen, bot, gewrichtskapsel en belasting kan het grote teengewricht stijver en gevoeliger worden. Omdat de grote teen een belangrijke rol speelt bij de afzet, kan een relatief kleine beperking al duidelijke invloed hebben op lopen en sporten.

• Artrose van het grote teengewricht: Slijtage of irritatie van het MTP-I-gewricht kan leiden tot pijn, stijfheid en botuitsteeksels.
• Eerdere blessure: Een kneuzing, verstuiking, breuk, kraakbeenletsel of herhaalde overbelasting van de grote teen kan later klachten geven.
• Erfelijke aanleg: In sommige families komen stijve grote tenen of artrose van het grote teengewricht vaker voor.
• Voetstand en afwikkeling: Platvoeten, een stijve voorvoet, afwijkende afwikkeling of beperkte enkelbeweeglijkheid kunnen de belasting op het grote teengewricht verhogen. Lees meer over platvoeten.
• Hallux valgus: Bij een scheefstand van de grote teen kan de drukverdeling in het MTP-I-gewricht veranderen. Lees meer over hallux valgus.
• Overbelasting: Veel lopen, rennen, springen, hurken, traplopen of werken op harde ondergrond kan klachten uitlokken of onderhouden.
• Overgewicht: Extra lichaamsgewicht kan de druk op voet, voorvoet en grote teengewricht verhogen.
• Stijve kuit of achillespees: Wanneer de enkel minder goed beweegt, kan de voorvoet anders worden belast tijdens het afwikkelen.

Symptomen

De klachten bij hallux rigidus zitten meestal rond de basis van de grote teen. De mate van pijn verschilt per persoon en komt niet altijd precies overeen met wat op een röntgenfoto zichtbaar is. Vooral pijn bij afwikkelen, stijfheid en beperkingen in lopen bepalen hoeveel hinder iemand ervaart.

• Pijn aan het grote teengewricht: Vaak voelbaar aan de bovenkant, zijkant of rondom de basis van de grote teen.
• Stijfheid: De grote teen buigt minder goed omhoog, vooral tijdens het afwikkelen van de voet.
• Pijn bij lopen: Wandelen, traplopen, hardlopen, hurken of afzetten op de voorvoet kan klachten uitlokken.
• Moeite met op de tenen staan: Door pijn of stijfheid lukt op de tenen staan, sprinten of springen minder goed.
• Drukpijn door schoenen: Schoenen kunnen drukken op de bovenzijde van het gewricht of op een botknobbel.
• Zwelling of verdikking: Het gewricht kan dikker worden door irritatie of botvorming.
• Krakend of schurend gevoel: Soms voelt het gewricht stroef of schurend aan bij bewegen.
• Aangepast looppatroon: Door pijn bij afwikkelen ga je soms meer via de buitenzijde van de voet lopen. Dit kan klachten geven in voet, enkel, knie, heup of rug.
• Beperking bij sport: Vooral sporten met sprinten, springen, draaien of veel afzetten kunnen lastiger worden.

Diagnose

De diagnose hallux rigidus wordt meestal gesteld op basis van het klachtenbeeld en lichamelijk onderzoek. Er wordt gekeken naar de pijnlocatie, beweeglijkheid van de grote teen, drukpijn, zwelling, stand van de teen, afwikkeling van de voet en de invloed op lopen, sporten en dagelijkse activiteiten.

Een röntgenfoto kan helpen om de mate van artrose, botuitsteeksels, gewrichtsspleetversmalling of standsverandering te beoordelen. Een MRI is meestal niet nodig, maar kan soms worden gebruikt bij twijfel over andere oorzaken, zoals kraakbeenletsel, ontsteking, peesklachten of een andere gewrichtsaandoening.

Laat de teen beoordelen wanneer de klachten toenemen, wanneer lopen duidelijk beperkt raakt, wanneer schoenen blijven drukken, wanneer de teen snel stijver wordt of wanneer er sprake is van roodheid, warmte, forse zwelling of plots hevige pijn. Klachten door jicht of een gewrichtsontsteking kunnen soms lijken op hallux rigidus, maar vragen een andere beoordeling.

(Zelf)behandeling en herstel

Hallux rigidus gaat meestal niet volledig over, maar klachten kunnen vaak wel verminderen door de belasting beter te verdelen, de afwikkeling te verbeteren en de grote teen niet steeds maximaal te forceren. Het doel is dat lopen, staan, sporten en dagelijkse activiteiten beter haalbaar blijven.

• Doseer belasting: Verminder tijdelijk activiteiten die veel pijn geven, zoals lang wandelen, hardlopen, springen, hurken of veel traplopen. Bouw daarna rustig weer op.
• Blijf bewegen binnen de pijngrens: Rustig bewegen helpt om het gewricht en de spieren actief te houden. Forceer de grote teen niet hard door pijn of blokkade heen.
• Schoenadvies: Kies schoenen met voldoende ruimte bij de tenen, een stevige zool en goede afwikkeling. Een stijvere zool of afwikkelzool kan de grote teen ontlasten tijdens lopen.
• Zolen of schoenaanpassing: Bij aanhoudende klachten kan een podotherapeut of orthopedisch schoenmaker beoordelen of een zool, afwikkelbalk, stijve zool of aangepaste schoen zinvol is.
• Fysiotherapie of manuele therapie: Een fysiotherapeut of manueel therapeut kan beoordelen of mobilisatie, oefentherapie, voetcontrole, looptechniek of belastingopbouw zinvol is. Vind een passende praktijk via de BehandelaarWijzer.
• Oefeningen: Oefeningen kunnen gericht zijn op voet- en kuitkracht, balans, looppatroon, enkelbeweeglijkheid en het beter verdelen van belasting. Bij een echte mechanische blokkade is forceren van de grote teen niet zinvol.
• Zelfstandig trainen: Wil je gericht werken aan kracht, conditie of belastbaarheid? Dan kan een trainingsschema op maat helpen om veilig en haalbaar op te bouwen.
• Pijnstilling of ontstekingsremming: Overleg bij aanhoudende pijn met huisarts of apotheker welke pijnstilling veilig is. Dit is extra belangrijk bij maagklachten, nierproblemen, hart- en vaatziekten, bloedverdunners of meerdere medicijnen.
• Injectie of specialistische behandeling: Bij duidelijke ontstekingsopvlamming of aanhoudende pijn kan een arts beoordelen of een injectie of verwijzing zinvol is.
• Operatie: Bij ernstige pijn, forse stijfheid en blijvende beperkingen kan verwijzing naar een orthopedisch specialist nodig zijn. Afhankelijk van de situatie kan een operatie bestaan uit het verwijderen van botuitsteeksels, verbeteren van de stand of het vastzetten van het gewricht.