Samenvatting

• Beschrijving klachten: Pols-, hand- en duimartrose ontstaat door verandering van kraakbeen, bot en gewrichtsfunctie. Dit kan pijn, stijfheid, startpijn, krachtverlies, zwelling, verdikking of moeite met dagelijkse handelingen geven.
• Ontstaanswijze: Artrose kan ontstaan door leeftijd, erfelijke aanleg, eerdere breuk of trauma, instabiliteit, langdurige belasting, CMC I-belasting, reuma, overgewicht, hormonale factoren of verminderde spiercontrole.
• Symptomen: Veelvoorkomende klachten zijn pijn in pols, duimbasis of vingers, stijfheid, ochtendstijfheid, startpijn, pijn bij draaien of knijpen, minder grip, verdikkingen, scheefstand en moeite met fijne motoriek.
• Diagnose: De diagnose wordt meestal gesteld met het klachtenpatroon en lichamelijk onderzoek. Een röntgenfoto kan helpen bij twijfel, atypische klachten, trauma, operatieve overwegingen of onderscheid met andere aandoeningen.
• (Zelf)behandeling en herstel: De aanpak bestaat uit uitleg, belasting aanpassen, handoefeningen, hulpmiddelen, spalk of brace, pijnregulatie, handtherapie, leefstijl en soms injectie of operatie bij ernstige beperkingen.

Beschrijving van de aandoening

Artrose is een gewrichtsaandoening waarbij kraakbeen, bot, gewrichtskapsel en omliggende weefsels veranderen. In de hand kan artrose pijn, stijfheid, zwelling, verdikking, standsverandering en minder handfunctie geven.

Handartrose komt vaak voor in de duimbasis en vingergewrichten. Polsartrose komt minder vaak voor en ontstaat vaker na een eerdere breuk, ligamentletsel, instabiliteit of langdurige gewrichtsbelasting.

• Duimbasisartrose, CMC I-artrose: Slijtage van het zadelgewricht aan de basis van de duim. Dit geeft vaak pijn bij knijpen, draaien, potten openen, schrijven, sleutel draaien of iets tussen duim en wijsvinger vasthouden.
• PIP-artrose: Artrose van het middelste vingergewricht. Dit kan pijn, stijfheid, zwelling en verdikking geven. Benige verdikkingen worden noduli van Bouchard genoemd.
• DIP-artrose: Artrose van het eindgewricht van de vingers, dicht bij de nagel. Dit kan pijn, stijfheid, scheefstand en noduli van Heberden geven.
• Polsartrose: Slijtage in het polsgewricht, bijvoorbeeld na een breuk, scaphoidletsel, scapholunair letsel, instabiliteit of langdurige overbelasting.

Artrose betekent niet automatisch dat er niets meer mogelijk is. De hoeveelheid slijtage op een foto komt niet altijd overeen met de hoeveelheid pijn. Veel mensen kunnen met goede uitleg, aangepaste belasting, oefeningen, hulpmiddelen en soms een brace of spalk hun handfunctie verbeteren of beter behouden.

Uitleg afbeelding: De afbeelding toont artrose in pols, hand en duim. Artrose kan vooral klachten geven bij de duimbasis, de vingergewrichten en soms in het polsgewricht.

CMC I, PIP en DIP kort uitgelegd

Bij hand- en duimartrose worden vaak afkortingen gebruikt. Deze verwijzen naar de plek van het aangedane gewricht.

• CMC I: Het gewricht aan de basis van de duim, tussen het eerste middenhandsbeentje en het handwortelbeentje trapezium. Dit gewricht is belangrijk voor grijpen en knijpen.
• PIP: Het middelste gewricht van de vinger. Artrose hier kan zwelling, stijfheid en verdikking geven.
• DIP: Het eindgewricht van de vinger, dicht bij de nagel. Artrose hier kan noduli, scheefstand of pijn geven.
• STT-gewricht: Een gewricht aan de duimzijde van de pols dat soms samen met duimbasisartrose klachten geeft.
• Polsgewricht: Artrose in de pols ontstaat vaker na trauma, instabiliteit, scaphoidletsel of langdurige gewrichtsverandering.

Wanneer moet je opletten?

Artroseklachten verlopen vaak geleidelijk. Toch zijn er signalen waarbij beoordeling belangrijk is, omdat er ook sprake kan zijn van ontsteking, zenuwbeknelling, breuk, reuma of ander letsel.

Neem contact op met huisarts, fysiotherapeut of handtherapeut bij

• Plots ontstane hevige pijn, zwelling, roodheid of warmte in pols, hand, duim of vinger.
• Pijn na een val, stoot of verdraaiing.
• Duidelijke standsverandering, scheefstand of snel toenemende vergroeiing.
• Niet goed kunnen grijpen, knijpen, schrijven, openen of dagelijkse taken uitvoeren.
• Tintelingen, doof gevoel, krachtsverlies of spullen laten vallen.
• Ochtendstijfheid die lang aanhoudt of meerdere ontstoken gewrichten tegelijk.
• Klachten bij bekende reuma, jicht, psoriasis of andere ontstekingsziekte.
• Pijn die ondanks aangepaste belasting, rust en zelfzorg blijft toenemen.
• Nachtelijke pijn die niet duidelijk samenhangt met belasting.
• Koude, bleke of blauw verkleurde vingers.

Bel 112 bij ernstig trauma, duidelijke standsafwijking, open wond, verlamming, koude of blauw verkleurde hand of andere acute alarmsignalen.

Ontstaanswijze

Artrose ontstaat door een samenspel van factoren. Het is niet alleen “slijtage”, maar een verandering van het hele gewricht, inclusief kraakbeen, bot, kapsel, pezen, spieren en pijngevoeligheid.

• Leeftijd: De kans op artrose neemt toe met de leeftijd, maar niet iedereen met zichtbare artrose heeft klachten.
• Erfelijke aanleg: Handartrose komt vaker voor in sommige families.
• Geslacht en hormonale factoren: Duimbasis- en handartrose komen relatief vaak voor bij vrouwen, vooral na de menopauze.
• Eerder trauma: Een breuk, kneuzing, bandletsel of operatie aan pols, duim of vingers kan later artroseklachten geven.
• Instabiliteit: Minder stabiliteit van duim, vingers of pols kan het gewricht langdurig ongunstig belasten.
• Langdurige belasting: Veel knijpen, wringen, schoonmaken, gereedschap, klimmen, handwerk of repeterende handtaken kunnen klachten onderhouden.
• Overgewicht en algemene gezondheid: Overgewicht kan via ontstekingsgevoeligheid en algemene belasting bijdragen aan artroseklachten.
• Reuma of ontstekingsziekte: Bij reumatoïde artritis, jicht of psoriasis moeten ontstekingsklachten goed worden onderscheiden van gewone artrose.
• Spiercontrole en belastbaarheid: Minder kracht of coördinatie van hand-, pols- en duimspieren kan pijnlijke belasting versterken.
• Primaire artrose: Soms ontstaat artrose zonder duidelijke aanwijsbare oorzaak.

Symptomen

De klachten verschillen per gewricht en per persoon. Artrose kan rustig aanwezig zijn, maar ook perioden geven met meer pijn, zwelling en stijfheid.

• Pijn: Pijn in pols, duimbasis, handpalm, vingers of rondom een aangedaan gewricht.
• Startpijn: Pijn of stijfheid na rust, bijvoorbeeld bij opstarten in de ochtend of na lang zitten.
• Ochtendstijfheid: Vaak kortdurend. Langdurige ochtendstijfheid kan meer passen bij ontstekingsreuma.
• Pijn bij knijpen: Vooral bij duimbasisartrose, bijvoorbeeld potten openen, sleutel draaien, knoopjes, schrijven of iets vastpakken.
• Pijn bij draaien of wringen: Bijvoorbeeld een doek uitwringen, dop openen of gereedschap gebruiken.
• Krachtverlies: Minder grip, minder pincetgreep of sneller vermoeide hand.
• Stijfheid: Minder goed buigen, strekken of spreiden van vingers, duim of pols.
• Zwelling of verdikking: Gewrichten kunnen dikker, knobbelig of gevoelig worden.
• Noduli van Heberden: Benige verdikkingen bij het eindgewricht van de vingers.
• Noduli van Bouchard: Benige verdikkingen bij het middelste vingergewricht.
• Scheefstand: Vingers of duim kunnen langzaam van stand veranderen.
• Functieproblemen: Schrijven, typen, huishouden, koken, handwerk, sport of werk kan lastiger worden.

Klachtenbeloop

Het verloop van handartrose verschilt per persoon. Sommige mensen hebben lange tijd milde klachten, terwijl anderen perioden ervaren met meer pijn, zwelling, warmte en stijfheid. Duimbasisartrose kan extra hinderlijk zijn omdat de duim belangrijk is voor grijpen, knijpen en fijne motoriek. Een goede combinatie van uitleg, belastingdosering, hulpmiddelen, oefeningen en zo nodig spalk of brace kan helpen om de handfunctie zo goed mogelijk te behouden.

Diagnose

De diagnose hand-, duim- of polsartrose wordt meestal gesteld met het klachtenverhaal en lichamelijk onderzoek. Belangrijk zijn de pijnplek, stijfheid, zwelling, verdikking, handfunctie, knijpkracht, bewegingsuitslag en dagelijkse beperkingen.

Bij lichamelijk onderzoek wordt gekeken naar de duimbasis, pols, PIP- en DIP-gewrichten, stand van de vingers, grip, pincetgreep, drukpijn, bewegingsbeperking en tekenen van ontsteking of zenuwbeknelling.

Een röntgenfoto kan helpen om artrose zichtbaar te maken, zoals gewrichtsspleetversmalling, botverdichting of botuitsteeksels. Beeldvorming is niet altijd nodig als het klachtenpatroon duidelijk is. Een MRI-scan of echo wordt vooral overwogen bij twijfel, atypische klachten, verdenking op ontsteking, peesproblemen, breuk, zenuwbeknelling of voorbereiding op specialistische behandeling.

Aandoeningen die erop kunnen lijken

Pols-, hand- en duimartrose kan lijken op ziekte van De Quervain, roeierspols, carpaletunnelsyndroom, triggerfinger of triggerduim, ganglion van de pols, pols- of handbreuk, TFCC-letsel, reumatoïde artritis of jicht.

(Zelf)behandeling en herstel

Artrose is meestal niet volledig te herstellen, maar klachten en beperkingen zijn vaak wel te beïnvloeden. De behandeling richt zich op pijnvermindering, behoud van functie, betere belastingverdeling en het zo lang mogelijk zelfstandig kunnen gebruiken van hand, duim en pols.

• Uitleg en belastingdosering: Leer welke bewegingen klachten uitlokken en wissel belasting af met herstelmomenten. Vermijd langdurig hard knijpen, wringen of herhaald zwaar grijpen als dit pijn geeft.
• Gewrichtsbescherming: Gebruik grotere grepen, verdeel kracht over twee handen, gebruik hulpmiddelen en voorkom langdurige eindstanden van duim of vingers.
• Warmte of koude: Warmte kan prettig zijn bij stijfheid. Koude kan tijdelijk helpen bij zwelling of een pijnlijke opvlamming.
• Pijnregulatie: Paracetamol of ontstekingsremmende medicatie kan tijdelijk helpen. Overleg bij maagklachten, nierproblemen, bloedverdunners, zwangerschap of medicatiegebruik.
• Brace of spalk: Een polsbrace, duimbrace of vingerbrace kan tijdelijk helpen om pijnlijke gewrichten te ontlasten. Bij duimbasisartrose kan een goed passende CMC I-spalk pijn bij activiteiten verminderen. Laat bij voorkeur beoordelen welke spalk past bij jouw klacht.
• Handtherapie of fysiotherapie: Kan helpen bij oefeningen, gewrichtsbescherming, spalkadvies, krachtopbouw, mobiliteit, pijnregulatie en praktische aanpassingen.
• Oefeningen: Rustige mobiliteit, lichte krachttraining, duimstabiliteit, gripcontrole en fijne motoriek kunnen helpen om functie te behouden. Forceer niet door scherpe pijn.
• Hulpmiddelen: Potopeners, verdikte grepen, aangepaste pennen, ergonomische muis, lichtere materialen of aangepaste huishoudhulpmiddelen kunnen pijnlijke knijpbelasting verminderen.
• Injectie: Bij hevige of aanhoudende pijn kan een arts soms een corticosteroïdinjectie bespreken. Het effect verschilt per persoon en is meestal tijdelijk.
• Hyaluronzuur: Wordt soms besproken, maar de plaats ervan bij handartrose verschilt per richtlijn en is niet voor iedereen passend.
• Operatie: Bij ernstige duimbasisartrose, polsartrose of vingerartrose met veel pijn en functiebeperking kan een handchirurg opties bespreken, zoals trapeziumverwijdering, artrodese, prothese of andere gewrichtsoperatie.
• Leefstijl: Voldoende bewegen, gezond gewicht, goede slaap, niet roken en passende voeding ondersteunen algemene gewrichts- en herstelgezondheid.
• Trainingsschema op maat: Een trainingsschema op maat kan helpen bij rustige opbouw van mobiliteit, kracht en belastbaarheid.
• BehandelaarWijzer: Bij aanhoudende klachten, duimbasisartrose, handfunctieproblemen, spalkadvies of revalidatie kun je via de BehandelaarWijzer zoeken naar een passende fysiotherapeut of handtherapeut.